Keek op de week

02 jan 2026

Het verschil tussen sociale en egocentrische maatschappij

In mijn vorige Keek, op 6 oktober was mijn maatje Menna terminaal ziek en moest ik aankondigen dat zij niet meer zou deelnemen aan de demonstraties waar zij graag aan meedeed, zowel tegen onrecht als voor een duurzame wereld. Op 3 november moest ik, samen met de kinderen en kleinkinderen, afscheid van haar nemen toen zij de door haar zo gewenste euthanasie kreeg, met dank aan de huisarts die deze o zo moeilijke, maar dankbare taak uitvoerde. Ik zal haar nog lang en hevig missen. Hierbij heel veel dank voor de vele blijken van medeleven die ik van veel van jullie mocht ervaren.

Er zijn een paar belangwekkende zaken, waar ik het echter niet over ga hebben: over zes maanden gaan onze twee mooie partijen op in een bredere en nog mooiere partij, en 18 maart gaan wij allemaal weer stemmen. Als we dat goed doen krijgen we dan een (nog?) betere gemeenteraad.

Ik wil het echter wel hebben over uit een lang, maar dooretterend verleden: het onmenselijke gedrag van enkele potentaten. Om de context te schetsen wil ik eerst iets vertellen over mijn vader Co Dankaart en enkele passages citeren uit zijn memoires. Co is in 1912 geboren in een eenvoudig gezin in de Czaar Peterstraat in Amsterdam. Als jonge metaalarbeider bij de afdeling Bruggen in Amsterdam werd hij al jong overtuigd lid van de communistische partij (CPN), vanuit het oogpunt dat het gek is als alle eigendommen van de rijken zijn, en de arbeiders alleen hun werkinzet als kapitaal hebben.

Blijkbaar viel hij op binnen de CPN, en zo werd hij uitverkoren voor een opleiding aan de Leninschool in Moskou. Hij verbleef van september 1932 tot augustus 1933 in deze arme en armoedige hoofdstad van de nog zeer prille Sovjetrepubliek. Lenin was al een paar jaar daarvoor overleden, en Stalin was aan de macht en zou dat nog lang blijven.

Uit Co’s memoires: “De naar het buitenland verbannen tegenstander Leo Trotzky, verbleef volgens een van diezelfde Tribunes (pag. 3) in Kopenhagen en schreef hier het volgende over: ‘Trotzky naar Kopenhagen - Athene 16 november: Trotzky is van hier via Frankrijk naar Kopenhagen vertrokken tot het houden van een reeks voordrachten over de russische revolutie. Hij heeft verlof door Frankrijk te reizen en mag in Kopenhagen een week blijven. (De sociaaldemocratische Deense regering kan de Trotzky-voordrachten tegen de groeiende Communistische partij best gebruiken - Red)’. Een handlanger van Stalin zou hem een tiental jaren later in Mexico weten te benaderen en beestachtig weten te slachten.

Maar voor ons was toen alles wat uit het Kremlin kwam heilig en werd kritiekloos aanvaard. Wisten wij veel!

Wij merkten toch niets van hongersnood in de Ukraine of de hardvochtige wijze waarop de boeren tot collectivisatie gedwongen werden. Wij merkten toch niets van de offers die het volk moest brengen om 'het eerste vijfjaarplan in vier jaar te voltooien.

Wij waren de bevoorrechte arbeidersstudenten die ons op de Leninschool mochten bekwamen om de wereldrevolutie naderbij te brengen... naar het gegeven voorbeeld. Met onvoorstelbaar enthousiasme hebben we die twee feestdagen op 7 en 8 november 1932 meebeleefd.”

Hierin schuilt een frustratie Co veel later erg veel pijn zou doen. En dan vervolgt hij zijn relaas met enkele passages die de toenmalige sfeer schetsen:

“Voor het officiële begin klonken om de beurten de strijdliederen in verschillende talen. Om dan voor de opening met een gezamenlijk gezongen Kominternmars af te sluiten. Zo een feestavond bestond uit twee delen. Voor de Pauze het ernstige deel, na de pauze het culturele deel met muziek en dans.

Die avond was Kroepskaja, de weduwe van Lenin bij ons. Zij hield een voordracht over de Oktoberevolutie en het leven met Wladimir Iljitz (opmerking Daan: Vladimir Iljitsj Oeljanov was de echte naam van Lenin). Dat was machtig! Wel leek me dat Kroepskaja zo neerslachtig was en wat keek ze treurig... later is gebleken dat het zij onder Stalin heel moeilijk had.

…

En daar stond Hij, Jozef W. Stalin, als bekend van foto's, eenvoudig gekleed, zonder onderscheidingen, vriendschappelijk groetend en wuivend. Hij wist toen natuurlijk ook nog niet dat zijn vrouw binnen 24 uur, vrijwillig en voorgoed bij hem zou wegvluchten.

Daar stonden ook Zij; Molotow, Beria, Kaganowitz, Worochilow, Kalinin e.a. De luidsprekers op het plein dreunde van de strijdliederen en de aangejaagde tussenroepen van de agitatie-propaganda-man voor de microfoon. Een indrukwekkend staaltje van indringende massaregie. Toen onze groep voorbij het Mausoleum marcheerde klonk door de luidsprekers: 'Es lebe die Kommunistische Partij Deutschlands - Hurra!! En Stalin glimlacht, woof ons toe en balde de vuist.

Kan men zich voorstellen hoe je je als jongen uit de Czaar Peterstraat voelt, dit precies op je 20e verjaardag te mogen meemaken. Gisteravond met Kroepskaja in ons midden en nu Stalin op een steenworp afstand? Je zag het toen toch duidelijk voor je: 'In stormtempo mars, mars - Wij veroveren de wereld...”

Waarom memoreer ik dit allemaal? De eerste 20 jaar van mijn leven woonde ik in Frankrijk, en zoals de appel niet ver van de boot valt, werd ik – tegen de zin van mijn vader - lid van de Franse (communistische) pioniers en later van de communistische jeugd. Ik betwijfel of Co in 1933 al doorzag hoe kwaadaardig het regime van Stalin toen al was en nog veel meer zou worden. Hijzelf ervoer dit ook bij de Nederlandse CPN terwijl hij tijdens oorlog in het communistische verzet diende. Bij de inval in Hongarije (1956) en opnieuw in Tsjechoslowakije (1968) sprak hij zich daar actief tegen uit, maar tot de val van de Berlijnse muur in 1989 bleef hij overtuigd dat het communisme stond voor een samenleving zonder klassenverschillen, waarin middelen eerlijk worden verdeeld en iedereen gelijk is. De onmenselijke excessen van het stalinisme maakte in zijn laatste jaren een gedesillusioneerd man van hem, maar hij bleef zich inzetten voor een sociale wereld.

Ik ben altijd trots geweest op wie Co was; dat heeft er dan ook toe geleid dat ik van pionier, communistische jeugd, via de PSP en de Partij van de Arbeid en GroenLinks mij ook altijd verbonden heb gevoeld met de sociale samenleving. Communisme wordt tegenwoordig door de heel salonfähige wereld verfoeid; de communisten Stalin, Mao Zedong in China, Kim Il-sung in Noord-Korea, Ceaucescu in Roemenie en Ever Hoxha in Albanie hebben de mensheid verschrikkelijk veel pijn en onrecht aangedaan, en dat geldt op dit moment ook voor de (anticommunist!) Poetin.

En toch, en toch… ik ben geen anticommunist. Maar ik wel geleerd dat je niet te veel in hokjes moet denken. We moeten toe naar een wereld waarin het weldenkende deel van de samenleving, mensen die zich zorgen maken over het welzijn van allen, die willen helpen de wereld socialer en leefbaarder te maken de handen ineens slaan. De samensmelting van GroenLinks en de Partij van de Arbeid heeft Solidariteit hoog in het vaandel staan, en is een prachtige stap in de juiste richting. Maar bij nieuwe beweging passen nog veel meer organisaties. In 2017 voerde PvdA-burgemeester Eberhard van der Laan samen met Lodewijk Asscher en de onlangs overleden Moscow Timesdirecteur Derk Sauer gesprekken om tot een nauwe samenwerking te komen waar dan ook de Socialistische Partij in zou passen. Ik denk dat Volt, PvdD en grote delen van D66en CU daar ook bij zouden kunnen horen. De kunst is niet om ons verder op te splitsen, maar om het koren (de sociale en leefbaarheidsminnende linke partijen) te scheiden van het kaf (de verfoeilijke egocentrische rechtse partijen). Een mooie gedachte om 2026 mee in te gaan. GroenLinks en Partij van de Arbeid geven het goede voorbeeld.